صنعت بیمه اتکائی در ایران انحصاری است/ فرمان دست مستقیم هاست

به نقل از نشریه بیمه داری نوین صنعت اتکایی در 1402 و آینده نزدیک) یک تا سه سال آینده( به کدام سو میرود؟ این صنعت از نظر ترکیب و کیفیت ریسکهای پذیرفته شده الان در کجا قرار دارد و بازیگران دارای چه میزان توان پذیرش فردی و جمعی)کنسرسیومی( ریسک هستند و چالشها و فرصتهای این صنعت چه هستند؟

همچنین آینده بازار اتکایی ایران با توجه به بازیگران جدید، عوامل برونزا و درونزای صنعت و همچنین رفتار نهاد ناظربه کدام سو میرود؟ طی میز سخنی با فعالان صنعت بیمه اتکایی در ایران سعی شده به سوالات بالا تا حدی پاسخ ارائه شود. طبعا به واسطه محدودیت زمان مقدور نشد تا به صورت مکفی به آنچه در صنعت ری اینشورنس جاری است بپردازیم بر همین اساس این سلسله میزگردها ادامه خواهد داشت. در میزسخن پیشرو مینا صدیق نوحی، مدیرعامل بیمه اتکایی سامان؛ محمدرضا خوش کیش، مدیرعامل بیمه اتکایی امین؛ اسماعیل داورپناه، مدیرعامل بیمه اتکایی تهران و مجید بنویدی، مدیرعامل بیمه اتکایی آوای پارس به بیان نقطه نظرات خود پرداختند که متن گفت و شنود آنان را با هم میخوانیم.

 بخش اول از پی می آید:

* خانم صدیق نوحی لطفا وضع موجود صنعت بیمه اتکائی را از منظر ترکیب و کیفیت ریسک تحلیل کنید

صدیق نوحی: وقتی می‌خواهیم کیفیت ریسک‌ها را مطالعه کنیم، باید بررسی کرد اصولاً چه نوع رشته‌های بیمه‌ای نیاز به بیمه‌های اتکایی دارند. به‌طور مرسوم در کشور ما بیمه‌های آتش‌سوزی، مهندسی، نفت و انرژی، هواپیما، کشتی و باربری اهم رشته‌هایی هستند که نیاز مبرم به بیمه‌های اتکایی دارند؛ یعنی یک شرکت بیمه مستقیم وقتی می‌خواهد برای ریسک‌های هواپیمایی یا نفت و انرژی بیمه‌نامه صادر کند، بدون پوشش اتکایی مقدور نیست .به‌خاطر اینکه حتی بزرگ‌ترین شرکت‌های اتکایی دنیا نمی‌توانند چنین ریسک‌هایی را به‌تنهایی بپذیرند. بنابراین از منظر نوع و کیفیت‌، معمولاً اینها ریسک‌هایی هستند که بزرگ و عمده محسوب می‌شوند و از بُعد خسارت، از نظر تواترکم است ولی شدت خسارت‌ها بالاست.

از طرفی توانگری مالی نیز بحث مهمی در پذیرش ریسک است چون بر اساس فرمول‌های توانگری، شرکت‌ها با توجه به سرمایه موجود و ذخایر تکمیلی خود تا یک حد خاصی می‌توانند ریسک قبول کنند و اگر از یک میزان بیشتر باشد، طبیعتاً مشکلاتی از نظر توانگری پیدا می‌کنند. ممکن است توانگری‌شان زیر 100 شود و نیاز پیدا می‌کنند که پوشش‌های اتکایی را افزایش دهند. در نتیجه شرکت‌های بیمه مستقیم در حال حاضر به بیمه‌گران اتکایی رجوع می‌کنند که این در واقع همان بازارهای اتکایی مرسوم است که در همه دنیا وجود دارد. اما در بازارهای اتکایی بین‌المللی روش‌هایی غیرمرسوم هم وجود دارد مانند روش‌های مالی برای خرید پوشش‌های اتکایی مثل اوراق بهاداری که در بورس به فروش می‌رسد. ساز و کار این روش های غیر مرسوم در ایران هنوز ایجاد نشده، اگرچه طراحی آن توسط بیمه مرکزی و برخی از شرکت‌های بیمه انجام شده، اما هنوز قدم‌های اول را برمی‌داریم.

* به این مسئله هم اشاره کنید که چالش‌های موجود در صنعت بیمه، مثل عدم مدیریت ریسک، ضعف ارزیابی ریسک یا نرخ‌گذاری غیرفنی که در شرکت‌های بیمه مستقیم وجود دارد، چه تأثیری روی کار شرکتهای بیمه اتکائی می‌گذارد؟ 

صدیق نوحی: واقعیت این است که شرکت‌های بیمه اتکایی مستقیماً متأثر از عملکرد شرکت‌های بیمه مستقیم هستند و یکی از مسائل مهم در اکوسیستم صدور بیمه‌نامه، شناخت ریسک است. متأسفانه  در صنعت بیمه ایران در ریسک‌های بزرگ، مدیریت ریسک اعمال نمی‌شود. گزارش بازدید ریسک برایشان تهیه نمی‌شود و نرخ‌های نامناسبی برای این ریسک‌ها ارائه می‌شود. ما خیلی از ریسک‌های متداول را می‌شناسیم؛ چون ریسک‌ها را می‌شود طبقه‌بندی کرد؛ از ریسک‌های کوچک، متوسط تا ریسک‌های بزرگ. حتی در آنهایی که اتکایی می‌شود، این طبقه‌بندی وجود دارد. در خیلی از ریسک‌ها می‌بینیم وقتی صحبت از ارزیابی ریسک می‌کنیم و گزارش ریسک را از شرکت بیمه می‌خواهیم، هیچ گزارشی برای ارائه ندارند. حالا یا به‌دلیل اینکه بیمه‌گذار چندان مایل نیست این ارزیابی‌ها انجام شود و یا دلایل دیگری وجود دارد  نرخ‌هایی هم که شرکت‌های بیمه می‌دهند، نرخ‌های مناسبی نیست، به‌طوری‌که ما الآن از نرخ‌های بازار جهانی خیلی عقب افتاده‌ایم و نرخ‌ها‌ در بازار ما نسبت به بازار جهانی خیلی پایین است. طبیعتاً این موضوع تأثیر مستقیم بر عملکرد شرکت‌های اتکایی می‌گذارد، چون  اتکائی ها هم از همین ریسک‌های موجود می پذیرند. البته یک دسته از ریسک‌ها هستند که سرمایه‌هایشان بالای حد معینی هستند و مشمول ماده شش آیین‌نامه 76 شورایعالی بیمه می‌شوند. آن دسته از ریسک‌ها در رشته‌های مختلف، مهندسی، آتش‌سوزی، نفت و انرژی که بالای 1500 میلیارد تومان است تأییدیه بیمه مرکزی را می‌گیرند. طبیعتاً آنجایی که بیمه مرکزی نرخ و شرایط را ارائه می‌کند، ما به‌عنوان شرکت‌های اتکایی  اعتماد بیشتری می کنیم،  ولی برخی از ریسک‌ها هستند که سرمایه بیمه‌شان کمتر از این حدود است و شرکت‌های بیمه با تعیین یکسری شرایط نامناسب، کار را برای بیمه‌های اتکایی دشوارمی‌کنند. چون به‌هرحال فقط موضوع نرخ هم نیست. گاهی ممکن است نرخ پایین باشد، ولی با تعیین شرایط مناسب‌تر، می‌توانند این ریسک را برای بیمه‌گران اتکایی مناسب کنند. به‌طور کلی وقتی به یک شرکت بیمه اتکایی ریسک پیشنهاد می‌شود، در درجه اول باید ببیند خود آن ریسک چگونه است؟ آیا آن ریسک به لحاظ ارزیابی مطلوب و قابل قبول است و HSE درستی داشته، گزارش ریسک مناسبی دارد یا نه و بعد بیمه‌نامه بررسی شود؛ آیا بیمه‌نامه درستی برای آن ریسک خاص صادر شده یا نه؟ بازار ما از هر دو این موضوع‌ها رنج می‌برد، یعنی هم ریسک را درست شناسایی نمی‌کنیم و هم اینکه استانداردهای ریسک‌های ما مقداری پایین آمده است.  و هم اینکه نرخ شرایط بیمه نامه های بزرگ متناسب با ریسک نمی باشد.

* آقای خوش‌کیش با توجه به اینکه عضو شورای‌عالی بیمه هم هستید وضع موجود را یک مقدار از زاویه دید خود توضیح دهید. بگویید در آن فضا نگاه شورای‌عالی بیمه به موضوع اتکایی چیست؟

خوش‌کیش: یکی از چالش‌های که امروزه صنعت بیمه کشور با آن مواجه است، تحریم‌ها است. با یک منطقه مواجهید که باید ریسک‌ها را در درون ساختار خود مدیریت کنید. طبیعتاً این امر با قاعده اعداد بزرگ نمی‌خواند. چون ذات بیمه و اتکایی با اعداد بزرگ تعریف می‌شود. البته تحریم‌ها علاوه بر تهدید فرصت هم ایجاد کرده است. من زمانی که مدیرعامل بیمه حافظ بودم. همان دوران تحریم‌ها شکل گرفت و  کشتی‌هایی که محموله پتروشیمی را حمل می کردند زمین‌گیر شدند، همانطور که می دانید بالای 90 درصد اقتصاد کشور در صادرات، واردات، نفت و پتروشیمی وابسته به یکسری بیمه‌نامه در کل ناوگان حمل‌ونقل کشور است. شاید هیچ‌کس متوجه این موضوع نشد که چطور صنعت بیمه کشور در آن بحران توانست این مسائل را مدیریت کند. این کمتر از مبارزه در جنگ نبود و ما فشار را کنترل کردیم. بنابراین صنعت بیمه با وجود تحریم ها با یک تفکر و تجربه‌ منحصر بفرد توانسته به این مکانیزم برسد که بتواند ریسک ها را مدیریت کند. در همین راستا صندوق تحریم‌ با 300 میلیون دلار شکل گرفت و بدین ترتیب شروع به صدور  بیمه‌نامه‌ها کردیم و بیمه‌نامه 14 کشتی در کمتر از سه ماه صادر شد. کشتی‌ها از شانگهای حرکت کردند. این‌طرف سرریز مواد پتروشیمی داشتیم، آن‌طرف کشتی‌ها زمین‌گیر شده بودند. در نهایت پروژه شکل خودش را گرفت و یک کار جمعی به‌وجود آمد.

* آقای خوش کیش شرکتهای بیمه اتکائی چقدر می توانند به نرخ و شرایط استاندارد کمک کنند؟

خوش کیش: یادم است زمانی که در بیمه کارآفرین بودم و بنابر ارتباطاتی که با شرکت مونیخ ری داشتیم، مونیخ ری جزء‌جزء ریسک‌های منطقه‌ای ما را می‌شناخت، یعنی می‌دانست ریسک پروژه انتقال لوله نفت آغاجری یا مثلا منطقه مسجدسلیمان چقدر است و متناسب با ریسک نرخ ارائه می کرد. د ر این راستا ما کاملاً الگو می‌گرفتیم و آنها نرخ را اعلام می‌کردند و شرکت بیمه جنرال هم بیمه نامه صادر می‌کرد. بنابراین یکی از مهمترین شاخص‌های یک ساختار اتکایی قدرتمند، اکچوئری و نرخ‌شناسی منطقه‌ای و بومی آنجاست که ما به‌خاطر تحریم‌ها مجبور هستیم هنوز جدول‌ها و الگوهای آنها را استفاده کنیم اما بدون شک یک شرکت بیمه  اتکائی قوی می‌تواند به یک اکچوئر و محاسب قوی برای صنعت بیمه کشور تبدیل شود.

* شرکت‌های بیمه اتکائی چه ظرفیتی برای بازار بیمه ایجاد کردند؟

خوش‌کیش: اولا معتقدم افزایش تعداد شرکتهای بیمه نه تنها با موازین بازار آزاد هم خوانی دارد بلکه موجب رشد و توسعه می شود . من همیشه در شورای عالی بیمه از ورود بازیگران جدید به صنعت بیمه حمایت کردم همانطور که کشور تصمیم گرفت در راستای توسعه خصوصی سازی و واگذار امور به مردم تعداد بانک ها و بیمه ها را افزایش دهد، در شرایط فعلی نیز ورود بازیگران جدید به بازار ضروری است.

امروز در کشور ظرفیت اتکایی به‌وجود آمده که حتماً تأثیرش را در آینده شاهد خواهیم بود. اولا ظرفیت نگهداری و ریسک کشور افزایش پیدا می کند، یعنی آثار تحریم‌ها را در کشور کاهش می‌دهد. دوما اکچوئری و کار فنی در کشور توسعه می یابد، سوما ظرفیت‌سازی انجام خواهد شد و  شرکت می تواند در آینده افزایش سرمایه دهند. نکته بعدی؛ همیشه تحریم‌ها پا بر جا نخواهد بود. بالاخره یک روز تحریم‌ها برداشته می‌شود و شرکت‌های بیمه اتکایی به ظرفیتی  برای صادرات خدمات فنی در کشور تبدیل می‌شوند. تبادل ریسک و فروش پذیرش ریسک خودش یک درآمد فنی است، ‌درآمدی که با یک ایمیل می‌تواند ایجاد شود. این ظرفیت می‌تواند ما را برای آینده تجهیز کند که بتوانیم وارد بازار فراتحریم‌ها شویم و قطعاً کشور آن ظرفیت را دارد. مسلما پروژه اتکایی ملی، تکمیل‌کننده این فرایند برای آینده خواهد بود.

* آقای داورپناه  اکوسیستم اتکایی را بیشتر بشکافید.

داورپناه: اگر نگاهی به کیک بیمه اتکایی کشور بیندازیم، اولاً این کیک خیلی بزرگ نیست و جای توسعه دارد. دوم اینکه از  منظر دولتی – خصوصی 90 درصد در اختیار دولت است. اگر شاخص انحصار سالانه را محاسبه کنیم، در سال 1401 بازار بیمه­ های مستقیم تقریبا به رقابت کامل رسیده است؛ ولی در بیمه اتکایی اینطور نیست و تقریباً می‌توان گفت انحصاری است. 90 درصد در اختیار صندوق تحریم ، بیمه مرکزی و بیمه ایران و یک مقداری هم اتکائی اجباری است. از سوی دیگر در یک بخش از بازار که در اختیار شرکت های بیمه مستقیم است و با هم رقابت می کنند شاهد نرخ‌های پایین هستیم طوری که  بعضی از آنها دیگر فنی نیست و در بعضی دیگر شاهد پایین بودن کیفیت ریسک‌ها هستیم. در حال حاضر بخش خصوصی به میدان اتکائی آمده، سرمایه بخش خصوصی سرمایه ارزانی نیست؛ دو دو تا چهار تا می‌کند و وارد می شود. اما به صورت کلی معتقدم بازار اتکایی قابل‌گسترش است، البته در حال حاضر در انحصار دولت است و این مرزها باید برداشته شود.

* آن کیکی که می‌گویید چندان بزرگ نیست، هدفش چیست؟

داورپناه: در مجموع این کیکی که الآن وجود دارد، عمده‌اش در اختیار دولت است و هر جا هم دولت بوده، کارایی پایین‌تری وجود دارد. ولی امید و انتظار داریم شرکت‌های اتکایی جدیدی که وارد بازار شده­اند، ظرفیت های لازم در این بازار را فعال کنند. از سوی دیگر در حال حاضر پیوند بازار سرمایه با بیمه قطع است که باید اتصال برقرار شود، دریایی از ابزارهای متصل به بازار سهام است که شرکت­های اتکائی می توانند در آن فعالیت کنند . قطعا ما نمی‌توانیم همه ریسک‌ها را بر سرمایه شرکت‌های بیمه سوار کنیم. امکان ندارد. باید انتقال ریسک صورت پذیرد و یکی از جاهایی که می‌شود ریسک را فرود آورد، بازار سرمایه است، این کار از دست بخش دولتی برنمی‌آید. این را باید به بخش خصوصی سپرد تا  با نوآوری و زیرساخت‌هایی که ایجاد می‌کنند، محقق شود.

یک نکته دیگر اینکه شرکت‌های مستقیمی که مجوز پذیرش اتکائی دارند به نوعی  بلک‌باکس است، البته ظرفیت اینها را نمی‌شود نادیده گرفت. ظرفیت‌های خیلی خوبی دارند، ولی اینکه لیدر قراردادهای اتکایی ‌نباشند، تصمیم درستی بود. به‌نظر من درست نیست. حتماً باید ظرفیت‌شان را در اختیار بازار اتکایی بگذارند، اما نه اینکه فرمان را هم دست خودشان بگیرند و این را هر‌جا که دوست دارند ببرند؛ چون اولاً ظرفیت و قوای کارشناسی لازم به اندازه شرکت­های بیمه اتکائی و تخصصی را ندارند ، بلکه یک شرکت جنرالی است که درگیر مشکلات عدیده است از شبکه فروش، نمایندگان، شعب، پرسنل و هزاران گرفتاری دیگر و اگر بخواهد وارد صنعت تخصصی اتکائی شود، با موازین تخصصی همخوانی ندارد.

* آقای بنویدی یک مقدار موضوع بازیگران را بیشتر مورد واکاوی قرار دهید و اگر اماری از بازار اتکائی دنیا دارید نیز ارائه فرمائید.

بنویدی: اصولاً بازار اتکایی در هر کشور، منعکس کننده بازار بیمه آن کشور و بازار بیمه به نحوی آینه‌ای  از بازار جهانی بیمه است. در این راستا آخرین آمار بازار جهانی بیمه را عرض می کنم تا بتوانیم به نتیجه‌گیری مناسبی د رمورد کسب وکار اتکایی برسیم. آخرین پرتفویی بیمه ای که در سال 2022 اعلام شده، 6782 میلیارد دلار است که نشان می دهد کمتر از هفت درصد GDP کل دنیا را حق بیمه تولید شده توسط بیمه گران تشکیل میدهد و تقریباً 90 درصد آن توسط 20 اقتصاد اصلی دنیا از طریق محصولت بیمه ای روانه بازار می شود. نکته‌ای که خیلی توجه بنده را جلب کرد، این است که  قبلاً در بازار دنیا تقریباً بیمه زندگی و غیرزندگی سهمی مساوی یعنی پنجاه درصد هر رشته از بازار بوده و حتی سالهای شاهد سهم بیشتر بیمه های زندگی نیز بودیم، در حالیکه آمار سال گذشته میلادی مبین سهم 60 درصدی بیمه های  غیرزندگی در مقابل سهم 40 درصدی  بیمه زندگی است  که میتوان یکی از دلایل اصلی آن تغییر بازار های مالی و افزایش شدید تورم بعد پاندمی کرونا است، به عبارتی از یک سو افزایش سرمایه‌های بیمه به دلیل تورم که بعد از پاندمی ایجاد شد، بازار بیمه‌های غیر زندگی را افزایش داد، و از سوی دیگر تمایل مردم دنیا به خرید و تمدید بیمه‌های زندگی و بازخرید آنها با توجه به شرایط ابزارهای مالی باعث شد سهم بیمه‌های زندگی‌ کاهش یابد، یعنی این تعادلی که همیشه روی 50 درصد بوده و حتی زمان‌هایی بیمه‌های زندگی بیشتر هم بوده، به‌هم خورده است. این تغییر بر فعالیت بیمه گران اتکایی در دنیا موثر بوه زیرا اصولاً فعالیت شرکت‌های بیمه‌گر اتکایی به دلیل نوع رشته های بیمه ای و سرمایه موردهای بیمه در بیمه‌های غیرزندگی خیلی بیشتر است، البته  بعضی از بازارهای بیمه دنیا بیمه گران اتکایی در بیمه‌های زندگی‌ هم فعالیت چشم گیری دارند . بخش عمده‌ای از بازار بیمه‌های غیرزندگی هم که در این گزارش آمده، بیمه‌های درمان است. در همین گزارش در مورد بیمه‌های اتکایی امده ، تقریباً حدود 5.2 این بازار توسط بیمه‌گران اتکایی پوشش داده می‌شود، در واقع آخرین آمار فروش بیمه‌گران اتکایی از طریق همان 90 درصد بازار بیمه اتکایی به‌دست‌آمده که حدود 352 میلیارد دلار است، به عبارتی پنج درصد بازار دنیا اتکایی می‌شود. از این 352 میلیارد دلار، تقریباً 90 درصد مربوط به 10 شرکت بیمه اتکایی است که در صدر جدول قرار دارند. این یک تصویر از بازار اتکایی دنیا بود و از آن جهت خدمت شما عرض کردم که همین حالت هم در بازار بیمه کشور حاکم است، به عبارتی زیست‌بوم اتکایی ، ‌از زیست‌بوم بیمه‌گری مستقیم خیلی جدا نیست. بنابراین اگر بخواهید زنجیره تأمین فروش اتکائی ها را مورد بررسی قرار دهیم و بخواهیم بازیگران آنرا تعریف کنیم عبارتند از کسانی که بیمه‌نامه را صادر می‌کنند شامل نمایندگان و کارگزاران بیمه و به بیمه‌گران مستقیم ارایه می‌دهند و بیمه‌گران مستقیم با توجه به شرایط ریسک های پذیرفته شده  به ریسک را بیمه بیمه گران اتکایی واگذار می‌کنند.

البته ذکر این نکته ضروری است که بازار بیمه در کشور ما  با بازارهای دنیا متفاوت هستیم. در دنیا یکسری کارگزاران اتکایی هستند که جزو بازیگران اصلی مطرح می‌شوند که آن شرایط را در ایران نداریم، یعنی حدفاصل بیمه‌گر مستقیم و بیمه‌گر اتکایی همیشه یک کارگزار اتکایی است؛ در اغلب بازارهای دنیا این کارگزاران هستند واسطه‌ گر بیمه هستند و در مورد دادوستد ریسک می‌توانند نقش مهمی را ایفا نمایند. اما در بازار ایران به‌رغم اینکه کارگزار اتکایی داریم، فعلاً نقشی بازی نمی‌کنند.

اگر شرایط تحریم تغییر کند، احتمال دارد حضور کارگزاران بین‌المللی در بازار بیمه کشور ما دوباره فراهم شود. هنگامی که شرایط حضور کارگزاران بین‌المللی فراهم شد، آنها برای بیمه‌گران خارجی  بازاریابی می‌کنند. بخشی از ریسک بازار بیمه کشور احتمالاً  به ‌سمت خارج هدایت میشود، یعنی به‌جای اینکه بیمه‌گر مستقیم صرفاً از ظرفیت بیمه گران اتکایی داخلی استفاده نماید ، انتخاب دیگری هم دارد؛ به طوریکه کارگزار خارجی به او پیشنهاد نرخ از سوی بیمه گران خارجی را می دهد ؛ مثل نرخ بیمه نامه های کشتی، هواپیما، پالایشگاه و موارد دیگر.

* جناب بنویدی آیا شما به عنوان یک شرکت بیمه اتکائی که بازار را رصد می کنید تقسیم‌بندی کرده‌اید که چقدر پذیرش ریسک در هر رشته‌ای وجود دارد؟

بنویدی: در ثالث، بیمه‌گران اتکایی کمتر ورود پیدا کردند. بازار اتکایی در سال 1401 تقریباً حدود 13.6 همت بود که در مقایسه با سال گذشته رشد قابل ملاحظه ای داشته و علت اصلی هم این بود که یک از بیمه گران سال گذشته در سه‌ماهه اول 1401یک قرارداد مهم خود را در رشته درمان تمدید کرد. این قراداد تاثیر قابل ملاحظه ای بر بازار اتکایی اختیاری دارد.

* حالا این 13.6 همت  را یک مقدار خرد کنید به رشته‌ها.

بنویدی: بالای 50 درصد آن درمان است، علتش هم قرارداد بزرگ بیمه ای بود که عرض کردم.

* 50 درصد هم ریز می‌شود؟

بنویدی: عمدتاً مهندسی ، آتش‌سوزی و رشته‌های دیگر است